Πώς «σκότωναν» οι Αρχαίοι Έλληνες τον ελεύθερο χρόνο τους; Σίγουρα εποικοδομητικά, εκπαιδεύοντας πνεύμα και μυαλό, παίζοντας διάφορα παιχνίδια τύχης, κυβομαντείας ακόμη και μερικά με ερωτικά υπονοούμενα...
  • Το τριόδην, η γνωστή τρίλιζα.
  • Τα ζάρια.
  • Το σημερινό τάγκραμ, που γεννήθηκε από επινόηση του Αρχιμήδη.
  • Το γνωστό σε όλους γιο-γιο.
  • Το ανθρωπόμορφο ζάρι, που έπαιζαν για να τονώσουν την ερωτική τους προδιάθεση.
   Από τα πιο ενδιαφέροντα αρχαία ελληνικά παιχνίδια είναι το στομάχιον. Ηταν επινόηση του Αρχιμήδη και θεωρείται ο πρόγονος του κινεζικού παιχνιδιού, που σήμερα είναι γνωστό ως τάγκραμ. Αποτελείται από δεκατέσσερα διαφορετικού σχήματος κομμάτια και ο στόχος ήταν η άσκηση της παρατηρητικότητας, της μνήμης και της αντίληψης των μαθητών του Αρχιμήδη ως εξής: αφού πρώτα ο ίδιος έφτιαχνε κάποια σχέδια με όλα τα κομμάτια του ‘στομάχιου’, έβαζε τους μαθητές του να τα ανασυνθέσουν, βλέποντας όμως μόνο το περίγραμμά τους. Ένας δεύτερος τρόπος παιξίματος είναι και το γνωστό πρόβλημα του Αρχιμήδη, δηλαδή πόσες φορές μπορεί κάποιος να σχηματίσει το συγκεκριμένο τετράγωνο τοποθετώντας τα κομμάτια του στομάχιου με διαφορετική διάταξη.
    Ακόμη ένα παιχνίδι στρατηγικής είναι το τριόδιν, ο πρόγονος της πασίγνωστης σήμερα τρίλιζας. Ήταν βασισμένο σε αρχαιολογικά ευρήματα, τόσο για την κατασκευή των διαγραμμίσεών του όσο και για τα πιόνια του, που είναι αντίγραφα αντίστοιχων αρχαίων ελληνικών. Παιζόταν από δύο παίκτες, που ο καθένας χρησιμοποιούσε τρεις πεσσούς (πούλια) διαφορετικού χρώματος και γινόταν κλήρωση για το ποιος θα ξεκινούσε το παιχνίδι. Κάθε παίκτης προσπαθούσε να σχηματίσει ευθεία τοποθετώντας τους πεσσούς του σε κατάλληλα σημεία.
    Η εννεάδα προέρχεται από τις σημερινές ονομασίες του παιχνιδιού και φαίνεται πως ήταν μια παραλλαγή του αρχαιοελληνικού τριόδιν. Αυτός που κατόρθωνε, είτε εξαρχής είτε στη διάρκεια του παιχνιδιού, να σχηματίσει τριόδιν, τοποθετώντας τρία πιόνια του σε ευθεία γραμμή, τότε αφαιρούσε έναν, όποιον ήθελε πεσσό του αντιπάλου του. Χαμένος τελικά ήταν ο παίκτης που έμενε με δύο μόνο πιόνια.
    Η ίυγγα (σε σχήμα τροχού, ρόμβου ή αστεριού) ήταν από τα πιο ενδιαφέροντα παιχνίδια της αρχαιότητας, ταυτισμένο απόλυτα με την ερωτική μαντεία. Στη Στερεά Ελλάδα το ονομάζουν φρομούζα. Το όνομα ίυγξ στην καθημερινή γλώσσα σήμαινε το καθετί που είχε τη δύναμη να σαγηνεύει ή να ασκεί έλξη, όπως η γοητεία του λόγου και της ποίησης, η γοητεία της ομορφιάς και οι επικλήσεις. Υπάρχουν αρκετά μυθολογικά στοιχεία που σχετίζουν την ίυγγα με τη μαγεία και φαίνεται ότι πάνω στο δίσκο ή στον τροχό της ίυγγας χάραζαν κάποιες ερωτικές αφιερώσεις ή μαγικές επικλήσεις που έστελναν στο πρόσωπο που ενδιαφερόταν.
    Το παιχνίδι που σήμερα γνωρίζουμε ως γιο-γιο,  από τον ήχο που παράγει όταν παίζεται, αποτελεί αίνιγμα για τον ιστορικό, αφού δεν υπάρχει πουθενά η αρχαία ονομασία του, ενώ η παλαιότερη απεικόνισή του υπάρχει σε εσωτερικό ερυθρόμορφης κύλικας του 500 π.χ.χ. και δείχνει έναν νέο να παίζει με το παιχνίδι αυτό.Τα γιο-γιο των προγόνων μας ήταν ξύλινα ή μεταλλικά, υπάρχουν όμως στα μουσεία μας και πήλινα που είχαν προσφερθεί σαν αφιερώματα.
    Η κυβεία, το παιχνίδι με τους κύβους, τα γνωστά σε εμάς ζάρια, αλλά και η κυβομαντεία, φαίνεται πως ήταν σε χρήση τουλάχιστον από την εποχή του Τρωικού Πολέμου, αφού ο Παλαμήδης, σύμφωνα με τις πηγές, επινόησε τον κύβο και τα αντίστοιχα παιχνίδια εκείνη την εποχή. Στην αρχαία Ελλάδα και την Αίγυπτο, όπου έχουμε στοιχεία για τη χρήση της για περισσότερα από 3.500 χρόνια πίσω, χρησιμοποιούνται αντικείμενα από κόκαλο, ξύλο, ελεφαντόδοντο. Υπήρχαν και έχουν διασωθεί μερικοί πολύ περίεργοι τύποι ζαριών, που δεν γνωρίζουμε σε ποια παιχνίδια χρησιμοποιούνταν. Η χρήση του είχε τις περισσότερες φορές και σεξουαλικά υπονοούμενα, καθώς η θέση του ζαριού καθόριζε την ερωτική στάση του ζευγαριού. Πάνω στο ζάρι υπάρχουν χαραγμένες κουκίδες με τις τυχερές αξίες σε διάφορα μέρη του σώματος, από το ένα μέχρι το έξι. Οι αστράγαλοι των ζώων χρησιμοποιούνταν από την αρχαιότητα μέχρι πρόσφατα σε παιχνίδια δεξιότητας, τυχερά παιχνίδια ή όργανα μαντικών χρησμών. Η ονομασία ήταν αστραγαλισμός. 
      Άλλο παιχνίδι ήταν η απόρραξη. Στην απόρραξη έπρεπε να χτυπήσει κανείς τη μπάλα δυνατά στο χώμα και ύστερα να δεχτεί το πήδημα της μπάλας στο χέρι του και να ξαναχτυπήσει. Μετριόταν ο αριθμός των βημάτων - όπως και σήμερα στην καλαθοσφαίριση - και τελικά έπρεπε να μπει σε δοχείο. Χωρίς μεγάλη φαντασία θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν το μπάσκετ της αρχαιότητος - και μάλιστα ότι το έπαιζαν και γυναίκες... 
«… Έριχνε ψηλά την σφαίρα και την γη που έθρεψε πολλούς άρχισε να κτυπά με προικισμένα πόδια και να κάνη στροφές γρήγορες και εναλλασσόμενες, ενώ οι άλλοι νέοι τον ζητωκραύγαζαν και στον ουρανό υψώνονταν δυνατές φωνές...» Οδύσσεια Θ 370,375. Ο Οδυσσέας όταν φτάνει στο νησί των Φαιάκων, πρώτα συναντά την Ναυσικά που έπαιζε με μια... κόκκινη μπάλα (!) στην παραλία με τις φίλες της, ενώ αργότερα όταν στην πόλη γίνονται αθλητικοί αγώνες, αυτοί περιλαμβάνουν επίδειξη δεξιοτεχνίας με τη μπάλα από δύο νεαρούς. Και στις δύο περιπτώσεις το παιχνίδι μοιάζει να είναι ένας συνδυασμός ποδοσφαίρου και χειρόσφαιρας (χάντμπωλ). «…Κι ο Ἀλκίνοος σήκωσε τοὺς δυό, Ἅλιο καὶ Λαοδάμα, χορὸ νὰ στήσουν μόνοι τους, τὶ δὲν τοὺς ἔφτανε ἄλλος. Κι ἐκεῖνοι, σφαῖρα (μπάλα) παίρνοντας στὰ χέρια πορφυρένια καὶ λαμπερή, ποὺ ὁ Πόλυβος τὴν ἔφτιαξε ὁ τεχνίτης, ὁ ἕνας τὴν ἔρριχτε ἁψηλὰ πρὸς τὰ ἰσκιερὰ τὰ νέφια, γέρνοντας πίσω· ἀπὸ τὴ γῆς πετιόταν τότε ὁ ἄλλος, κι ἀνάερα τὴν ἅρπαζε τὸ χῶμα πρὶν ἀγγίξη. Κι ἀφοῦ πηδώντας ἔπαιξαν ἐκεῖνοι μὲ τὴ σφαῖρα χορὸ τότες ἀρχίσανε στὴ γὴ τὴν πολυθρόφα, συχνὰ ξαλλάζοντας…» Οδύσσεια Θ’ 375,379
     Πιο ξεκάθαρες ενδείξεις παιχνιδιού που έμοιαζε με ποδόσφαιρο, ως ομαδικό παιχνίδι, βρίσκουμε στην κλασική Αρχαία Ελλάδα (5ος αιώνας π.χ.χ.) με το παιχνίδι Επίσκυρος ή για τους Ρωμαίους αργότερα Άρπαστρον.  Ένα σκληρό παιχνίδι που έμοιαζε περισσότερο με το ράγκμπι (αμερικάνικο ποδόσφαιρο). Οι κανόνες του ήταν απλοί: Υπήρχε μια γραμμή τέρματος την οποία αν διέσχιζε ο παίκτης είτε με τη μπάλα είτε απλά περνώντας την, κέρδιζε πόντους. Ενώ η αντίπαλη ομάδα έπρεπε να σταματήσει τους επιτιθέμενους με κάθε τρόπο. Πέρα από αυτό τον απλό στόχο δεν υπήρχαν ούτε κανόνες ούτε οριοθετημένο γήπεδο ούτε ορισμένος αριθμός παικτών. Η μπάλα ήταν μικρή από σκληρό δέρμα και παραγεμισμένη με πούπουλα.
     Τα παιχνίδια μπάλας ήταν περισσότερο δημοφιλή στην Σπάρτη, όπου η ομαδικότητα καλλιεργούνταν με τον ομαδικό αθλητισμό. Αλλά και στην Αθήνα θα πρέπει να ήταν δημοφιλή τα παιχνίδια μπάλας. Διασώζεται η πληροφορία ότι οι Αθηναίοι ψήφισαν να φτιαχτεί άγαλμα του Αριστόνικου από την Κάρυστο, και να του δοθεί -πολύ τιμητικά-το δικαίωμα να είναι Αθηναίος πολίτης, επειδή ήταν πολύ επιδέξιος με τη μπάλα. Το κόκκινο είναι χρώμα που σχετίζεται με τον Έρωτα και το Φεγγάρι. Σε ποίημα του αρχαίου ποιητή Ανακρέοντα δείχνεται ο Έρωτας να πετάει, όχι βέλη όπως τον θέλουν κάποιες πολύ μεταγενέστερες αναπαραστάσεις, αλλά μια κόκκινη μπάλα! Η «σφαίρα» δε σε σχέση με τον Έρωτα δεν είναι τυχαία, ούτε μοναδική στον Ανακρέοντα. Η «σφαίρα» ήταν σύμβολο Ορφικό και ήταν ακόμα ένα από τα παιχνίδια του Ζαγρέα -του νεαρού Διόνυσου. Κι έτσι κόκκινη (πορφυρή) μπάλα που παίζουν οι νεαροί Φαίακες στην Οδύσσεια, δεν είναι απομονωμένο περιστατικό.
«Φύγετε νεαροί…, αυτό το παιχνίδι με την μπάλα φουσκωμένη από αέρα, έχει γίνει για μεσήλικες και παιδιά…» Αρριανός ΧΙV.47
Εγγραφή σε: Αναρτήσεις (Atom)